Noblesse oblige

header2017 1

Trage Tocht Beetsterzwaag, gelopen op woensdag 5 april 2017

De Hoofdstraat van Beetsterzwaag doet zijn naam wel eer aan vandaag, tjongejonge. Het lijkt of al het verkeer uit de wijde omtrek er van twee kanten tegelijk doorheen wordt geperst. Maar omdat Beetsterzwaag niet gebouwd is op al dat moderne extra large verkeer, moet dat soms stapvoets, en met geven en nemen, en net als in de grote boze stad is geven ook hier minder vanzelfsprekend dan nemen dus dat levert soms weinig stijlvolle taferelen op. En ook daarop is Beetsterzwaag eigenlijk niet gebouwd want aan bijna alles is te zien dat hier vroeger de adel resideerde. De adel, zo niet beschaafd, dan toch in elk geval stijlvol. Her en der staan statige landhuizen op riante percelen met hun rijkdom te pronken, maar ook de bescheidener huisjes langs het trottoir tonen een niet onbemiddeld verleden. En nog steeds staat het meeste er goed onderhouden en glimmend in de lak in oude stijl bij. Jammer dus van al dat verkeer, je zou je zomaar in het rijke verleden wanen.
DSC08151

Ook de wandeling start, en eindigt eveneens, in adellijke ambiance, bij het Lycklamahuis, één van de statige landhuizen voornoemd. Gebouwd in 1825 in opdracht van Catharina Johanna Aebinga van Humalda, douairière van Lynden, maar vernoemd naar de burgemeester van Opsterland, jonkheer Jan Anne Lycklama á Nijeholt, die in 1836 trouwde met de toenmalige eigenaresse, jonkvrouwe Ypkjen Hillegonda van Eysinga. Hoe adellijk wil je het hebben.. Tegenwoordig is de woonstee dan weer vrij gewoontjes in gebruik als gemeentekantoor. Sic transit gloria mundi.
Via de uitgestrekte overtuin van de Lycklamaatjes kom ik aan de rand van het stadje uit bij de Van Teyens Fundatie, een voorbeeld van het vandaag de dag min of meer in onbruik geraakte begrip noblesse oblige. De familie Van Teyens was dan wel niet direct van adel, groot geworden in de destijds lucratieve turfwinning en via tactische huwelijken waren ze wel zeer vermogend en invloedrijk. Toen de derde generatie echter kinderloos bleef, werd het kapitaal in goede werken omgezet: de Van Teyens Fundatie. Het pand waar ik vandaag naar sta te kijken werd in 1866 gebouwd en moest destijds onderdak bieden aan zes armlastige vrouwen die er, onder het bewind van regenten en regentessen uiteraard, zonder zorgen hun laatste jaren konden slijten. Door het invoeren van de aow ontstond een gebrek aan armlastige dames en het pand is nu verhuurd aan een huisartsenpraktijk, maar nog altijd worden de inkomsten van de stichting aangewend voor het algemeen belang.
Beetsterzwaag verlatend loop ik door een bosachtig landschap waarvan je je makkelijk kunt voorstellen dat het vroeger een landgoed geweest zal zijn, met lange zichtlanen en oude beuken, aangelegde watertjes met groen bemoste ronde randen en een open bleekveldje zo hier en daar. Het doet mij, voor degene die dan weet waar ik het over heb, een beetje aan het Haagse Clingendael denken. Niet alleen in het aldus deftig aandoend landschap toont zich trouwens de mensenhand, er is nauwelijks een boom langs het pad waarin geen jaartallen, namen of door de tijd soms intrigerend onleesbaar geworden mededelingen staan gekerfd. Noem mij een romanticus, maar ik vind dat een mooi idee, sporen van liefdes van jaren her, en de vraag wat ervan is geworden.

DSC08189

Het kerkje van Olterterp, waar ik dan op aan loop, ligt er op het oog wat verloren bij, zo alleen in het bos op haar terp, met slechts het gezelschap van een aanpalende boerderij en het eigen kerkhofje. De grafstenen staan niet allemaal meer even keurig in het gelid en het kerkje zelf – schattig, piepklein, bouwjaar 1500 – heeft ook al het nodige meegemaakt. Het is zichtbaar oud en zichtbaar gerenoveerd. De toren is er in 1744 bijgebouwd, voor vijfhonderd guldens. En blijkens een ferme gevelsteen, opdat de noblesse obligé niet onopgemerkt zou blijven, gebeurde dat op kosten van raadsheer Ayzo van Boelens en zijn vrouw Rinske Lycklama á Nijeholt. De vader van deze Rinske, Augustinus Lycklama á Nijeholt, was dan weer de broer van de betovergrootvader van de Jan Anne waar ik het eerder over had, de burgemeester van Opsterland.
Dan het landgoed Lauswolt. Ook hier is de hand der mensen alom aanwezig, maar minder subtiel. Sterker nog, hij dringt zich vrij stevig op. Direct bij binnenkomst al stuit ik op een boom waarin met grote gebaren het beeld van een man is uitgehakt. De man draagt een hoed met veren, of hij heeft lang haar, hij leunt op een ouderwetse radiator, of een accordeon, of iets dat daar op lijkt en in zijn hand heeft hij een langwerpig voorwerp dat zowel een zwaard als een stokbrood kan zijn, of een wandelstok, of nog iets anders. Het waren grote gebaren, zei ik al. Dit is niet het werk van een verliefde tiener met een zakmesje. Hier is groot materieel aan te pas gekomen, en grof geweld. Kettingzaag en bijl – er gaapt een gat van minstens een meter hoog, dertig centimeter breed en tien centimeter diep in de boomstam. Een gezonde, levende boom! Even verderop wijst een al even grof uitgehakte hand vooruit naar een compleet beeldenpark van cultureel gevandaliseerde bomen. Een tweeling in toga met twee paard-achtigen, een man met een lange baard, een vrouw met een puntmuts die over de vers uitgebaggerde waterpartij uitkijkt, een heks met een lantaarn en een knuppel, een ridderfiguur op wacht.. de één nog groter en dieper uitgehakt dan de ander. Op internet vind ik later uit wat ik zelf al vermoedde: hier is sprake van een project. Een upgrade. Hier is over nagedacht door een gemeentelijke werkgroep. Een commissie. Hier wordt een gebied aantrekkelijk gemaakt voor een bredere doelgroep. Allerlei sporen van werkzaamheden die nog maar net achter de rug zijn wezen daar ook al op. Nieuwe, verbrede paden met een verse laag grijs steenslag, kale en omgewoelde bosbodem, keurig van struikgewas en kreupelhout ontdaan, kakelverse haarscherpe bermen. Een nagelnieuw bruggetje, de uitgebaggerde waterpartij. De boombeelden zijn onderdeel van dit plan. ‘Monumentale bomen vertellen voortaan Friese sagen en legenden’, kopt De Woudklank trots. De vrouw met de puntmuts bijvoorbeeld, blijkt het vrouwtje van Stavoren te zijn.

DSC08215

Er is, zo sust De Woudklank de verontruste romanticus, door de carvers zoveel mogelijk rekening gehouden met reeds aanwezige inscripties in de bomen. En, als troost voor de natuurliefhebber, er is gekozen voor bomen die op de nominatie stonden om ooit gekapt te worden. Dat laatste lijkt mij wel een goed voorbeeld van een self-fulfilling prophecy.
Eén boom staat er nog, in het voor een brede doelgroep aantrekkelijk gemaakte gebied, die de kans heeft gekregen een natuurlijke dood te sterven. In grillig silhouet overwoekerd door donkergrijze tonderzwammen is hij duizend keer mooier dan welke gemeentelijke werkgroep ooit kan bedenken. Waarvan akte.
Langs een boslaan met statige beuken, de bemoste voeten groen oplichtend in de zon die in gulle bundels door het voorzichtig beginnend loof binnenvalt, bekom ik een beetje van de schrik. Ik passeer bosbeekjes en vennen en met heide begroeide open plekken in het bos. Op één of andere manier niet direct een landschap dat ik met Friesland associeer maar het ligt er toch echt, dus dat moet dan wel mijn incomplete beeld van Friesland zijn.
In het Alpherbos stappen er een eindje voor mij twee mannen een tikkeltje schichtig uit de berm. Het zijn twee nogal glimmende mannen met kaalgeschoren hoofden en rooie oortjes. Ze dralen wat maar besluiten dan toch voor mij uit te gaan lopen. Eén van hen draagt een rugzak maar ik houd ze niet voor wandelaars, daarvoor lopen ze ook te langzaam. Een knalroze condoomverpakking, na het aangenaam verpozen in de berm achtergelaten, bevestigt mijn vermoeden. ‘We hebben gezelschap gekregen’, hoor ik de mannen tegen elkaar kirren als ik ze blijkbaar te dicht naar hun zin ben genaderd en ik erger me eraan dat ík me nu gegeneerd moet voelen bij de situatie. Ik erger me er ook aan dat ik me daarna volautomatisch afvraag of die ergernis wel past bij de tolerante instelling die ik mijzelf toedicht, maar ik besluit dat het wel kan. Dat het weinig stijlvol gedrag is, en ergernis dus zeker op zijn plaats. Ik heb geen zin om achter het tweetal te blijven hangen, ik heb ook geen zin om voor ze uit te lopen, ik neem een kwartier pauze om ze kwijt te raken.

DSC08287

Door het open terrein van de Hemrikkerscharren loop ik langs lange, rechte, min of meer verharde landbouwwegen met een omtrekkende beweging weer langzaamaan op Beetsterzwaag aan. Rechtsaf over de Ald Hearrewei dwars door de Lippenhuisterheide, een aantrekkelijk gebied met watertjes, jonge berkenboompjes en grote graspollen in het tegenlicht.
Een onooglijk betonnen bruggetje over een onbeduidend watertje brengt me terug in het Wallebosch rond Beetsterzwaag. Bijna zou ik het gedachteloos als een onooglijk bruggetje over een onbeduidend watertje zijn overgelopen als een bordje mij er niet op had gewezen dat het hier om het bekende bruggetje over het Ald Djip ging, het Koningsdiep nog maar liefst. Lange tijd was dit onooglijke bruggetje de enige verbinding tussen Beetsterzwaag en Lippenhuizen, en het onbeduidende watertje een blijkbaar onneembare hindernis. Dingen zijn niet altijd wat ze lijken, dat zien we maar weer.
Langs de randen van het Wallebosch is goed te zien waaraan dat zijn naam dankt:  de paden waarover ik loop liggen beduidend hoger dan de aangrenzende gronden. Als wallen inderdaad. Ik stel mij voor dat ik langs de turfstekerijen loop waarmee de familie Van Teyens zijn rijkdom vergaarde.

Advertenties